کودک در قامت اسطوره : گذار از بازی به تعالی از دریچه نگاهی روان کاوانه

نویسنده : حامد آقایی

پایگاه خبری پهنه پرواز در ادامه انتشار دیدگاه‌های تخصصی هنرمندان و پژوهشگران حوزه فرهنگ و هنر، یادداشتی از دکتر حامد آقایی، بازیگر، کارگردان و مدرس تئاتر را منتشر می‌کند.

آقایی در این نوشتار با نگاهی تلفیقی به تئاتر، روان‌شناسی رشد و مفاهیم کهن‌الگویی، به ظرفیت‌های کمتر دیده‌شده کودک در عرصه بازیگری می‌پردازد و از تجربه‌های آموزشی خود در هدایت کودکان به سوی درک عمیق‌تر مفاهیم انسانی، اسطوره‌ای و معنوی سخن می‌گوید:

تئاتر در عالی‌ترین سطح خود، نه تنها بازآفرینی واقعیت، بلکه فضایی برای زیست تجربها در قلمرو نمادها وقراردادهای دراماتیک است.. من در سال‌های فعالیت و در فضای آموزشی ، همواره به این باور بنیادین پایبند بوده‌ام که کودک بازیگر تنها کسی نیست که دیالوگ‌ها را حفظ می‌کند یا حرکات را تقلید می‌نماید؛ بلکه کودک موجودی است که در بِکرترین دوره سنی یک انسان برای درک مفاهیم عمیق هستی قرار دارد.

زمانی که شاگردان من در قالب شخصیت‌های سنگین و کهن‌الگویی همچون نوح، عیسی مسیح و یونس پیامبر (ع) قرار می‌گیرند، ما با یک فرآیند پیچیده روان‌شناختی روبرو هستیم که مرزهای آموزش کلاسیک بازیگری را جابه‌جا کرده و به قلمرو روان‌کاوی وارد می‌شود.که این برآمده ازساختار روانی کودک و قدرت همذات‌پنداری او با امور قدسی‌است.

از منظر روان‌شناسی رشد، کودک در سنینی که توانایی تفکر انتزاعی در او شکل می‌گیرد، به شدت مستعد درک مفاهیم کهن‌الگویی است. قصص پیامبران به دلیل برخورداری از ساختار اسطوره‌ای، مستقیماً با کهن‌الگوهایی سخن می‌گویند که در ناخودآگاه جمعی انسان نهفته است. در متد آموزشی من، هدف این نیست که کودک «نقش را بازی کند»، بلکه هدف این است که او «در نقش حلول کند».

وقتی شاگرد من درنمایش‌نامه نوح ع ،نقش کنعان را بر عهده می‌گیرد، او در واقع در حال تجربه حقیقیِ کشمکش میان طوفان‌های درونی و ساختن کشتی برای نجات است؛ این تجربه به کودک کمک می‌کند تا اضطراب‌های وجودی خود را در قالب یک روایت بزرگتر بازسازی و مهار کند. در مواجهه با شخصیت یونس، ما با کهن‌الگوی پرسونا، ورود به تاریکی و خلوت درون (شکم نهنگ) روبرو هستیم که برای کودک، فضایی امن برای تجربه مواجهه با تنهایی و در نهایت، تجربه «تولد دوباره» فراهم می‌آورد.

همچنین، شخصیت عیسی مسیح ع به عنوان نماد عشق بی‌قید و شرط و گذار از رنج برای اعتلای روح، به کودک این فرصت را می‌دهد که فراتر از خودخواهی‌های طبیعی مرحله رشد، قدم بگذارد. در تمرین‌های من، هنگامی که کودک می‌آموزد رنج و شفقت مسیحایی را به نمایش بگذارد، در واقع در حال تمرین همدلی عمیق است. از نگاه روان‌کاوانه ،این یک مکانیسم دفاعی بسیار سالم است که خشم و پرخاشگری‌های کودکانه را به انرژی سازنده و نگاهی متعالی به دیگران تبدیل می‌کند.

کیمیاگری در کارگاه بازیگری: هنر چنگ زدن به روح نقش

آنچه در آموزشی که به همراه هنرجویانم پیش گرفته ایم رخ می‌دهد، فراتر از یک آموزش تئاتری رایج است؛ این یک جراحی ظریف بر روی روان بازیگر است که دست آورد شخصی ام در هدایت لایه‌های ناخودآگاه است. براین باورم بزرگترین چالش در بازیگری ، عبور از سد «منِ سطحی» است. که با ترفندها و متدهای ویژه خود، تلاش می‌کنم تا شاگردانم را از بازنمایی مکانیکی فراتر برده و به سرچشمه‌های درونی نقش برسانم.

کارمن در این میان، هدایت بازیگر ،الخصوص کودک بازیگر به سمتی است که او به جای تظاهر، «به روح نقش چنگ بزند». این توانمندی شاگردانم در دستیابی به جانمایه نقش، نتیجه‌ی مستقیم استفاده از تکنیک‌های آزمایشگاهیم برای استخراج حقیقت از ساحت ناخودآگاه است. ازمنظر من تلاش یک مربی بایستی براین باشد که همچون یک کیمیاگر، تلاش کند، ماده خام وجود بازیگر را به طلای نقش‌های سنگین تبدیل کند. دراین روند کودک یاد می‌گیرد که برای ایفای نقش پیامبران، نباید تظاهر به بزرگی کند، بلکه باید «بزرگی را به معنای حقیقی آن که بطور معمول با افزایش سن اسیر قراردادهای غیر اصیل اجتماعی شده و به فراموشی سپرده می‌شود، به مخاطب ارائه دهد». این دقیقاً همان نقطه‌ای است که مرز بین آموزش تئاتر و روان‌کاوی فرو می‌ریزد.

میراث تربیتی و اثرات بلندمدت بر ساختار شخصیت

هدف نهایی من از این رویکرد، تنها تربیت بازیگرانی توانمند نیست؛ بلکه هدف، ساختن انسان‌هایی است که با عظمت و دردهای هستی پیوندی عمیق دارند. کودکی که با مفاهیم سنگین پیامبرانه و اسطوره‌ای رشد می‌کند، ظرفیت روانی خود را برای تحمل ابهام، تناقض و سختی‌های زندگی به طرز چشمگیری گسترش می‌دهد. آن‌ها یاد می‌گیرند که انسان موجودی چندبعدی است که می‌تواند در اوج ضعف، قدرتی معنوی از خود نشان دهد.

این شیوه آموزشی، میراثی است که من در حال ساختن آن هستم؛ ساختن نسل جدیدی از بازیگران و انسان‌هایی که نه تنها بر صحنه می‌درخشند، بلکه در زندگی واقعی نیز با درک عمیق از حقیقت و تعالی گام برمی‌دارند. این مسیر، رسالت من است: فراهم کردن فرصت برای کودک،تا ‌ از دریچه هنر زیستن را تجربه کنند.

بازگشت از اسطوره به زندگی: کودک، صحنه و امکانِ دگرگونی

اما آنچه در نهایت از این فرایند باقی می‌ماند، صرفاً اجرای موفق یک نقش یا تحسین تماشاگران نیست؛ بلکه نوعی دگرگونی در نحوه بودنِ کودک با جهان است. کودک پس از عبور از این تجربه، دیگر تنها یک اجراگر نیست، بلکه به سوژه‌ای بدل می‌شود که توانسته است از دلِ خیال، به حقیقتی درونی دست یابد. او می‌آموزد که صحنه، صرفاً محل نمایش نیست، بلکه میدانِ کشفِ خویشتن است؛ جایی که روان کودک می‌تواند بدون انکار، بدون ترس و بدون شتاب، با لایه‌های عمیق‌تر وجود خود روبه‌رو شود.

در این معنا، آموزش بازیگری در ساحتِ اسطوره، نوعی تربیتِ وجودی است. کودک در مواجهه با نقش‌های قدسی و کهن‌الگویی وتاریخی ، نه‌فقط با یک شخصیت دراماتیک ، بلکه با امکان‌های نهفته در روان خود روبه‌رو می‌شود. او درمی‌یابد که رنج، تنهایی، ایمان، فداکاری و نجات، مفاهیمی بیرونی و دور از دسترس نیستند؛ بلکه در ژرفای تجربه انسانی او نیز حضور دارند. این آگاهی، اگر به‌درستی هدایت شود، می‌تواند پایه‌گذار شخصیتی متعادل‌تر، همدل‌تر و مقاوم‌تر باشد.

کودک در مواجهه با نقش، از موهبتی برخوردار است که در بسیاری از بزرگسالان به‌سادگی در دسترس نیست؛ موهبتی که می‌توان آن را «بکارت روانی» نامید. منظور از این مفهوم، وضعیت ذهنی و عاطفی‌ای است که هنوز به‌طور کامل در شبکه پیچیده ارزش‌گذاری‌ها، اعتبارات اجتماعی، قضاوت‌های فرهنگی و سازوکارهای دفاعی جهان بزرگسالی گرفتار نشده است. کودک هنوز خود را از خلال برچسب‌ها و هویت‌های تثبیت‌شده تعریف نمی‌کند و به همین دلیل، با کاراکتر نمایشی رابطه‌ای بی‌واسطه‌تر برقرار می‌سازد.

کودک پیش از آنکه درگیر ساختارهای پیچیده خودآگاهی اجتماعی شود، جهان را به شکلی پدیدارشناسانه تجربه می‌کند؛ یعنی پیش از آنکه درباره امور قضاوت کند، آنها را زندگی می‌کند. همین ویژگی سبب می‌شود که هنگام ورود به یک نقش، کمتر به «نمایش دادن» آن بیندیشد و بیشتر آن را تجربه کند. در چنین وضعیتی، فاصله میان بازیگر و نقش کاهش می‌یابد و آنچه رخ می‌دهد نوعی آمیزش اصیل میان جهان درونی کودک و جهان دراماتیک کاراکتر است.

بسیاری از نظریه‌های بازیگری بر این اصل تأکید دارند که بازیگر بزرگسال برای رسیدن به حقیقت نقش، ناچار است به کودک درون خود بازگردد؛ زیرا باید لایه‌های دفاعی، قضاوت‌گر و کنترل‌گر ذهن را کنار بزند تا بتواند به تجربه‌ای زنده از نقش دست یابد. اما کودک این مرحله را از پیش در اختیار دارد. او هنوز از آن منبع نخستین فاصله نگرفته است. بنابراین آنچه برای بزرگسال یک فرآیند دشوار و زمان‌بر محسوب می‌شود، برای کودک اغلب امری طبیعی و درونی است.

در ازمایشگاه بازیگریم ، کودک هنوز در بند بسیاری از همانندسازی‌های ثانویه‌ای که هویت بزرگسال را شکل می‌دهند قرار نگرفته است. به
همین دلیل، هنگام مواجهه با یک کاراکتر، بیش از آنکه به سن، جایگاه اجتماعی یا ویژگی‌های بیرونی شخصیت توجه کند، با شبکه روابط انسانی او ارتباط برقرار می‌کند. برای کودک، شخصیت هملت پیش از آنکه شاهزاده دانمارک باشد، پسری است که با پدرش مسئله دارد. شخصیت آنتیگون پیش از آنکه قهرمان تراژدی یونان باشد، دختری است که نسبت به خانواده و باورهایش احساس تعهد می‌کند. کودک هسته رابطه را درک می‌کند؛ زیرا جهان را ابتدا از طریق رابطه تجربه می‌کند و نه از
طریق مفاهیم انتزاعی.

در حقیقت، آنچه در متون دراماتیک برای کودک
اهمیت بنیادین دارد، روابط است نه سن کاراکترها. او با کیفیت عاطفی رابطه مواجه می‌شود؛ با پسر بودن، دختر بودن، دوست بودن،

تنها بودن، دوست داشتن یا از دست دادن. همین امر باعث می‌شود که به هسته زنده نقش دسترسی پیدا کند؛ هسته‌ای که گاه در میان لایه‌های تکنیکی و تحلیل‌های پیچیده بزرگسالان پنهان می‌شود.

البته این استعداد طبیعی به معنای بی‌نیازی کودک از هدایت نیست. اگر این ظرفیت در مسیر درستی قرار نگیرد، ممکن است کودک به دام تقلیدهای سطحی و بازنمایی‌های کلیشه‌ای بیفتد. بسیاری از کودکان به دلیل مواجهه با الگوهای آماده و نبود مربی آگاه، به جای تجربه کردن نقش، صرفاً شکل ظاهری آن را تکرار می‌کنند. در اینجاست که نقش مربی اهمیت پیدا می‌کند؛ نه به‌عنوان کسی که نقش را به کودک تحمیل می‌کند، بلکه به‌عنوان همراهی که مسیر کشف را نشان می‌دهد.

در آزمایشگاه بازیگری، وظیفه من ایجاد پلی میان جهان درونی کودک و جهان نقش است. تلاش می‌کنم به جای آموزش تقلید، امکان تجربه را فراهم کنم؛ به جای ارائه پاسخ، مسیر پرسش را آشکار سازم. کودک زمانی به حقیقت نقش دست می‌یابد که اجازه داشته باشد آن را از خلال جهان شخصی خود کشف کند.

مطالعاتم نشان می‌دهد که کودک تا حدود هفت سالگی با بخش عمده‌ای از مفاهیم بنیادین زندگی همچون عشق، ترس، فقدان، وابستگی، رقابت، خشم، امنیت و تعلق مواجه می‌شود. کیفیت تجربه و پردازش این مفاهیم، بنیا
هنرمند حامد آقایی بازیگر ، کارگردان: ن‌های روانی شخصیت آینده او را شکل می‌دهد. از این منظر، تئاتر صرفاً آموزش بازیگری نیست؛ بلکه بستری برای تجربه آگاهانه و سازمان‌یافته جهان عاطفی کودک است.

به همین دلیل معتقدم کودک نه تنها می‌تواند نقش را اجرا کند، بلکه در بسیاری از مواقع قادر است جوهره و هسته اصلی آن را بی‌پیرایه‌تر از بزرگسال ارائه دهد. زیرا هنوز فاصله‌ای میان تجربه و بیان او شکل نگرفته است. کودک نقش را زندگی می‌کند، پیش از آنکه آن را نمایش دهد.

البته این ظرفیت ارزشمند تنها زمانی به شکوفایی کامل می‌رسد که کودک از هدایت صحیح و آگاهانه برخوردار باشد. کودک به‌تنهایی حامل حقیقتی خام و اصیل است، اما این حقیقت برای تبدیل شدن به آفرینش هنری نیازمند همراهی یک مربی آگاه است تا اورا ازسطح بازی‌سازی درمحافل کودکانه(که به خودی خود ارزشمند واصیل و قابل مطالعه است.) به بازیگری در پیش‌گاه مخاطب ارتقا دهد. وظیفه مربی نه تحمیل احساسات و رفتارها، بلکه فراهم کردن بستری امن برای کشف و تجربه است. هنگامی که هدایت به‌درستی انجام شود، کودک می‌آموزد به جای تقلید از الگوهای بیرونی، به منابع درونی خود مراجعه کند و از جهان عاطفی خویش برای ساختن نقش بهره بگیرد. در چنین فرآیندی، بازیگری از سطح بازنمایی فراتر می‌رود و به تجربه ‌ای زیسته تبدیل می‌شود. نتیجه این مسیر، خلق اجراهایی است که به دلیل صداقت روانی، طراوت عاطفی و دوری از تصنع، در ذهن مخاطب ماندگار می‌شوند. بسیاری از لحظات فراموش‌نشدنی در هنر نمایش نه حاصل تکنیک صرف، بلکه حاصل همین مواجهه ناب میان جهان درونی کودک و هدایتی هوشمندانه بوده‌اند؛ جایی که مربی راه را نشان می‌دهد و کودک، حقیقت نقش را کشف می‌کند.

فرجام سخن: تئاتر به مثابه راهی برای بیداری

من در تمامی سال‌های کار آموزشی خود، بیش از هر چیز به این نتیجه رسیده‌ام که بازیگرِکودک را نباید دست‌کم گرفت. او حامل ظرفیتی است که اگر با احترام، دقت و عمق به آن نزدیک شویم، می‌تواند از بازی ساده فراتر رفته و به آستانه‌ای برای بیداری بدل شود. تئاتر، در چنین نگاهی، دیگر سرگرمی صرف نیست؛ تمرینی است برای زیستن آگاهانه‌تر.

از این‌رو، اگر امروز هنرجویان من بتوانند در نمایش‌نامه هایی پیرامون قامت نوح، یونس یا عیسی، لحظه‌ای با عظمتِ امر قدسی تماس پیدا کنند، این تنها یک موفقیت هنری نیست؛ بلکه نشانه‌ای است از اینکه هنر همیشه می‌تواند انسان را از سطح به عمق ببرد. و شاید رسالت حقیقی آموزش بازیگری برای من
نیز همین باشد: یاری دادن به کودک ، پیش از آنکه در هیاهوی جهان گم شود، صدای درون خود را بشنود، به نیروی تخیلش اعتماد کند، و از دلِ نقش، راهی به سوی حقیقت بگشاید.

در پایان باید گفت که کودکِ بازیگر، اگر درست دیده و درست هدایت شود، می‌تواندحتی بدونِ‌ عبور از مرزِ تقلید به آفرینش برسد؛ از بازی به تجربه، از تجربه به شناخت، و از شناخت به تعالی. و این، شاید همان لحظه‌ای باشد که صحنه از یک مکان ساده نمایشی، به مکانی برای تولد دوباره انسان تبدیل می‌شود.

برچسب ها:
حامد آقایی، بازیگری کودک، تئاتر کودک، آموزش بازیگری، روان‌شناسی کودک، روان‌کاوی و تئاتر، کودک بازیگر، هنرهای نمایشی، تئاتر و تربیت، رشد شخصیت کودک، کارگردانی تئاتر، فرهنگ و هنر ، پهنه پرواز