هنر پتهدوزی(در نامهای قدیمیتر آن، فتهدورزی یا سلسلهدوزی) از خانواده هنرهای سوزندوزی ایرانی است، که از اصالت بسیار بالایی برخوردار میباشد؛ و بانوان کرمانی، در طول تاریخ، آن را زنده نگاه داشتهاند.
قدیمیترین اثر پتهدوزی به جای مانده از تاریخ، مربوط به سال ١٢۴۶ خورشیدی، و هنر دست استاد فرجالله کرمانی است؛ که همین هنرمند، اثر فاخر دیگری را ساخته، که زینتبخش آرامگاه شاه نعمتالله ولی است.
گرچه قدیمیترین اثر پتهدوزی، مربوط به زمان قاجاریه است، ولی مسلماً این هنر، از سلسله قاجاریه آغاز نشده است. طرحها و نگارههای مورد استفاده در هنر پتهدوزی، بسیار شبیه لباس زرتشتیان است؛ و از همین رو، میتوان پی برد که این هنر، حداقل قدمتی به اندازه دوران هخامنشیان دارد. سرنخ دیگری که میتواند به ما نشان بدهد که این هنر، چقدر باستانی و کهن است، نقش و نگارها و المانهای استفاده شده در طرحهای آن است.
با مطالعه نقوش و نگارههای مورد استفاده در این هنر، و رمزگشایی آنها، میتوان به این درک رسید که هر کدام از آنها، حرف و پیام خاص و مهمی دارند. تصاویر و نمادها، اولین راه ارتباطی بشر، با همنوع خود بودهاند؛ و نقش و نگارهایی که در تمامی هنرها، مانند کاشیکاری، قالیبافی، نگارگری و هنر مورد بحث ما «پتهدوزی» به کار میرفته است، همگی حامل پیامهایی، برای ارتباط برقرار کردن با انسانها بوده است. این پیامها گستردگی بسیار زیادی دارند؛ از پیامهای آیینی و باستانی، تا پیامهای قومی، سنتی و اقلیمی…؛ که در مورد هنر پتهدوزی کرمان، گمانهزنیهای بسیاری وجود دارد.
برخی میگویند نقوش به کار رفته در پتهدوزی، اقلیمی هستند؛ و هنرمندان قصد داشتهاند اقلیم محل سکونت خود را به تصویر بکشند. و برخی دیگر ادعا میکنند که تمام این نقوش، آمال و آرزوهای هنرمندان کرمانی بوده؛ که آرزو داشتند در محیطی سرسبزتر زندگی کنند. و حتی ادعا میشود که این نقوش، آیینی و مذهبی هستند.
به هر روی، تعیین قدمت این هنر ارزنده، کاری نشدنی است؛ و حتی تخمین پیدایش این هنر نیز کاری بسیار دشوار است. ولی آن دسته از هنرمندان پتهدوز، که دستی در پژوهش و تحقیق دارند، از طریق شناخت انگارهها و اسطورهشناسی، موفق به درک معنا و مفهوم هر نقش و هر طرح شدهاند.
نقوش پته، در شکل کلاسیک خود، شامل این موارد است: گل و گیاه (به خصوص گل نیلوفر آبی)، درخت(در اکثر موارد، درخت سرو)، گل شاه عباسی، و نقوش هندسی، مانند: دایره، لوزی، چندضلعیها و کتیبه. و همچنین پرندگانی مانند: طوطی، طاووس و خروس.
استفاده از هر کدام از این نقوش، بنا بر دلیل و منظور خاصی بوده است. به عنوان مثال، دایرهای که وسط طرحهای پته به کار میرود و به ترنج(ترنگ) و یا شمسه نیز شناخته میشود، نمادی از خورشید است؛ که اشاره به ایزدبانوی مهر(میترا) دارد. و از همین طرح هندسی پایهای، در اکثر طرحهای پتهدوزی، میتوان پی برد که این هنر، مربوط به زمانی است، که آیین مهرپرستی، در ایران رواج داشته است. بنابراین، قدمت آن حتی از زادروز زرتشت پیامبر نیز بیشتر است!
از دیگر طرحهای مورد استفاده و معنیدار، در این هنر، میتوان به خروس و درخت سرو نیز اشاره کرد؛ که خروس، مژده پدیدار شدن خورشید(مهر) را میدهد و درخت سرو، از روزگاران کهن، نماد آزادگی و عدم وابستگی بوده است. و همچنین در نگارههای تخت جمشید نیز تصویر درخت سرو و گل نیلوفر آبی دیده میشود.
پتهدوزی هنری کاملا ایرانی است؛ ولی همین هنر را هندیها، از کرمانیها آموختند؛ و آثار پتهدوزی خود را، در گذر تاریخ، به نام «شال کشمیر» به جهان معرفی کردند. از همین تأثیرپذیری ملتها و هنرها بر روی یکدیگر بود، که طرح طوطی(که از اساس، یک پرنده هندی است) وارد پتهدوزی کرمان نیز شد؛ و طوطی، نماد روح انسان است.
پتهدوزی نیز مانند اکثر هنرهایی که بر مبنای سوزندوزی شکل گرفتهاند، با نخ ابریشم و بر روی پارچه ابریشم کار میشد؛ ولی به مرور زمان، و با کمیابتر شدن و گرانبهاتر شدن نخ و پارچه ابریشم، مردم کرمان، به نخها و پارچههای دستبافی که از پشم و کرک ساخته میشدند، روی آوردند. به دلیل این که شهر کرمان، همیشه از نظر دامداری بسیار قوی بوده است، همواره پشم و کرک، در دسترس هنرمندان پتهدوز قرار داشته است. نخهایی که از پشم ساخته میشوند و بسیار نازک و ظریف هستند را «ریس» مینامند.
رنگهای مورد استفاده در نخهای پته نیز، بسیار متنوع هستند؛ که دلیل آن الهام هنرمندان این رشته، از طبیعت است. روش انتقال طرحها به پارچه پتهدوزی، به شکل سنتی و باستانی آن، به «گرتهزنی» معروف بوده است. به این صورت که تمامی طرحهای کشیده شده بر روی پوست یا کاغذ را بصورت مشبک(سوراخهای ریز) درمیآوردند و با پاشیدن گرد ذغال بر روی طرح، نقش مورد نظر را به پارچه انتقال میدادند.
ولی به مرور زمان، این روش منسوخ شد؛ و روش سادهتری مانند استفاده از مهرهای چوبی، جایگزین آن شد. و درست مانند آثار قلمزنی اصفهان، طرحها را به کمک مهر چوبی، بر روی پارچه، چاپ میکردند. در حال حاضر، طرحها به وسیله چاپ دیجیتالی یا پرینت، و در مواردی، هنر طراحی با دست هنرمند پتهدوز، بر روی پارچه یا «شال پته»
